พระพุทธชินราช วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร จังหวัดพิษณุโลก

พระพุทธชินราชประดิษฐาน ณ วิหารด้านทิศตะวันตกของวัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร จังหวัดพิษณุโลก สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในปี พ.ศ.1900 ตรงกับรัชสมัยของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) กษัตริย์แห่งสุโขทัย คู่กับพระพุทธชินสีห์พระศรีศาสดา และพระเหลือ พระพุทธชินราชได้รับการยอมรับว่าเป็นพระพุทธรูปที่สวยงามที่สุดองค์หนึ่งและยังเป็นพระพุทธรูปจำลองที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในประเทศไทย ยังเป็นหนึ่งในพระพุทธรูปที่คนไทยเดินทางมากราบไหว้บูชามากที่สุด

พระพุทธชินราชไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจนว่าสร้างในสมัยใด คงมี แต่พงศาวดารเหนือซึ่งเป็นเอกสารที่บอกเล่าตำนานเมืองเหนือเรื่องต่างๆในสมัยอยุธยาเรียบเรียงโดยพระวิเชียรปรีชา (น้อย) ในปี พ.ศ. 2350 หมายถึงพระเจ้าเชียงแสนพระนามของพระเจ้าศรีธรรม พระไตรปิฎกเป็นผู้สร้าง. พร้อมกับสร้างเมืองพิษณุโลกและพระพุทธรูปอีก 2 องค์คือพระพุทธชินสีห์และพระศรีศาสดา

พ.ศ. 2409 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เขียนเพิ่มเติมเกี่ยวกับประวัติการสร้างพระพุทธชินราช พระพุทธชินราชและพระศรีศาสดาในชื่อ “ตำนานพระพุทธชินราชพระพุทธชินศรีและพระศรีศาสดา” ในหนังสือวชิรญาณวิเศษโดยใช้พงศาวดารเหนือในการอ้างอิงทำให้มีเนื้อหาหลักคล้ายกัน แต่ได้เพิ่มการสร้างพระที่เหลือและมีการระบุศักราชการสร้างพระพุทธรูปทั้ง 3 องค์ดังนี้พระพุทธชินสีห์และพระศรีศาสดาหล่อในปี 1498 และพระพุทธชินราชหล่อในปี 1500 (หย่อน 7 วัน)

พ.ศ. 2423 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสมเด็จพระมหามุนีกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ได้แต่งตำนานการสร้างพระพุทธชินราชไว้อีกสำนวนหนึ่งเรียกว่า พงศาวดารเหนือ เป็นลิลิตเรื่องพระร่วงและเรื่องพระเจ้าธรรมไตรปิฎก เรื่องพระชินศรีพระชินราชซึ่งมีเรื่องเดียวกับพงศาวดารเหนือและพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่เพิ่มความสัมพันธ์ระหว่างพระราชจักรีวงศ์และพระพุทธชินราช

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงดำริถึงประวัติการสร้างพระพุทธชินราชจากหลักฐานทางพุทธศิลป์เพื่อเปรียบเทียบกับพงศาวดารภาคเหนือว่าพระพุทธชินราชสร้างในสมัยสุโขทัยเนื่องจากพุทธศิลป์อย่าง พระพุทธรูปสุโขทัยผสมกับพุทธศิลป์เชียงแสน แต่มีการพัฒนาไปไกลกว่าพระพุทธรูปที่มีอยู่ และช่างที่สร้างพระพุทธชินราชและพระพุทธชินสีห์เป็นช่างคนเดียวกันหากเฉพาะพระศรีศาสดาเป็นฝีมือช่างอื่นที่ไม่ใช่ประติมากรรมของพระพุทธรูปทั้ง 3 องค์ที่ปรากฏ แต่จะสร้างพร้อมกันทั้งสามองค์หรือไม่นั้น ไม่ทราบแน่ชัด และเมื่อพิจารณาถึงเวลาสร้างแล้วคาดว่าพระพุทธรูปทั้ง 3 องค์น่าจะสร้างในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 ใน พ.ศ. 2443 ไม่ใช่พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก ให้เหตุผลว่า “พระเจ้าแผ่นดินผู้ปรากฏเป็นที่เชิดชูในพระไตรปิฎกมีเพียงองค์เดียวคือพระมหาธรรมราชาลิไท … พระมหาธรรมราชานี้ที่พงศาวดารเหนือเรียกว่าพระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎก”

นอกจากนี้ยังมีข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับประวัติของพระพุทธชินราชว่าน่าจะสร้างขึ้นในสมัยอยุธยาโดยพิชญารวมจินดาซึ่งได้รับการกำหนดอายุของพระเสียใหม่จากพระพุทธรูปจากแบบของเรือนแก้ว โดยเปรียบเทียบกับลวดลายบนซุ้มเรือนแก้วที่วัดพระบรมธาตุจังหวัดนครศรีธรรมราชอายุของลวดลายอาจกำหนดได้ในสมัยอยุธยาตอนปลาย และจากสถาปัตยกรรมของวัดในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2199-2232)

อย่างไรก็ตามความคิดเห็นที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดในขณะนี้คือความเห็นเดียวกันของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพเชื่อกันว่าพระพุทธรูปทั้ง 3 องค์นี้สร้างขึ้นในราว พ.ศ. 2443 ในรัชสมัยของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไท)

หมายเหตุ: ซุ้มเรือนแก้ว รูปหล่ออาฬวกยักษ์และท้าวเวสสุวัณ เป็นประติมากรรมที่สร้างขึ้นจากสมัยต่าง ๆ กับพระพุทธรูปซึ่งเชื่อกันว่าสร้างในสมัยอยุธยาโดยสังเกตจากรูปแบบและลักษณะทางสถาปัตยกรรมนอกจากนี้การบูรณะพระพุทธชินราชได้เพิ่มเข้าไปใน โดยการเพิ่มอุณาโลมบริเวณพระนลาฏในสมัยหลัง

ข้อความถึงเรา