ตํานานพระพุทธชินราช ก่อนจะมาเป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองชาวพิษณุโลก

ตำนานพระพุทธชินราชก่อนจะมาเป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของชาวพิษณุโลกมีประวัติความเป็นมายาวนานตั้งแต่สมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไท) กษัตริย์แห่งอาณาจักรสุโขทัย พระร่วงราชวงศ์ลำดับที่ 6 โปรดให้สร้างเมื่อ พ.ศ. 1900 ตามพงศาวดารเหนือกล่าวถึงการสร้างพระพุทธชินราช พระพุทธชินชิและพระศาสดาตรัสว่า

เมื่อพระมหาธาตุพระมหาธาตุพระมหาธาตุมีความสูง 8 วาพระวิหารและพระระเบียงรอบทิศทั้ง 4 ทิศของเมืองพิษณุโลก เชียงแสน และหริภุญไชยร่วมกันสร้างพระพุทธรูป หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ 3 องค์เพื่อประดิษฐานในพระวิหารพิธีเริ่มเททองหล่อในวันพฤหัสบดีขึ้น 15 ค่ำเดือน 4 ปีระกา พ.ศ. 1498 แต่เมื่อหุ่นกะเทาะออกมา ทองแหลนติดพระพุทธรูปสององค์เท่านั้นคือพระพุทธชินสีห์และพระศรีศาสดา ส่วนพระพุทธชินราชปิดทององค์พระไม่สนิท จึงต้องทำพิธีหล่อทองอีก 3 ครั้งต่อมา แต่ก็ยังไม่สำเร็จ ในครั้งสุดท้ายพระศรีธรรมไตรปิฎกจึงได้ตั้งสัจจะอธิฐานและทำพิธีเททองหล่ออีกครั้งในวันพฤหัสบดีแรม 8 ค่ำเดือน 6 ปีมะเส็ง พ.ศ. 1500

ช่วงนี้มีปรากฎพระขาว (พ่อขาว) มาจากไหนก็ไม่มีใครรู้จักช่วยกันปั้นและเทพระเครื่องให้แล้วเสร็จอีกด้วย มีสัญลักษณ์ตรีศูลอยู่ที่พระพักตร์และเมื่อเสร็จพิธีหล่อพระแล้วผ้าขาวจึงเดินทางไปทางเหนือของเมือง เมื่อไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งเขาก็หายตัวไปและไม่มีใครพบเห็นอีกเลย ด้วยเหตุนี้ชาวบ้านจึงเข้าใจว่าเขาแกะคือท้าวสักกะเทวราช (พระอินทร์) ที่ลงมาช่วยหล่อพระพุทธชินราชอันเป็นผลให้พระพุทธชินราชมีลักษณะผุดผ่อง ทำให้ทุกคนได้รับความเลื่อมใสในพระพุทธรูปองค์นี้มากยิ่งขึ้นสำหรับหมู่บ้านที่ผ้าขาวได้หายไปมีชื่อต่อมาว่าบ้านปะขาวหายไปหรือผ้าขาวได้หายไปจนถึงทุกวันนี้ (จากตำนานพงศาวดารเหนือ)

เมืองพิษณุโลกในสมัยที่สร้างพระพุทธชินราชหรือหลวงพ่อใหญ่ ได้สร้างพระเครื่องบรรจุกระโถนไว้ในวิหารพระศรีรัตนมหาธาตุเพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนาพระเครื่องหลายประเภทมีการลอกเลียนพระพุทธชินราชซึ่งสื่อถึงความหมายของพระพุทธชินราชองค์ใหญ่ โดยพระพุทธชินราชใบเสมาเนื้อชินยังได้รับการคัดเลือกให้อยู่ในชุดเบญจภาคียอดนิยม เป็นศิลปะแบบอู่ทองตอนต้น ซึ่งขุดพบจากห้องโถงของวัดพระศรีรัตนมหาธาตุด้วย

ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันมีผู้คนจากทั่วทุกสารทิศมากราบไหว้องค์พระพุทธชินราช ด้วยบารมีของพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืององค์นี้ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันได้เป็นอย่างดีว่าพระพุทธชินราชมีความศักดิ์สิทธิ์และร่ำรวยเพียงใด

ข้อความถึงเรา